Najnowszy odcinek Wszędobylskiego Oka (już 5! – sama się dziwię, jak ten czas leci!), którego można posłuchać TU skupia się na czterech polach dystrybucji znaczeń: filmie Barbie w reżyserii Grety Gerwig [2024], polskim tłumaczeniu książki Rozsiki Parker i Griseldy Pollock pt. Dawne mistrzynie. Kobiety, sztuka i ideologia, w przekładzie Anny Arno [Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2025], wystawie Chcemy całego życia. Feminizmy w sztuce polskiej, która odbyła się w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie [19.10.2024 – 02.02.2025, kolektyw kuratorski SemFem w składzie Anka Leśniak, Karolina Majewska-Güde, Paulina Olszewska, Agnieszka Rayzacher, Dorota Walentynowicz] oraz nadal trwającej wystawie Kwestia kobieca 1550-2025, którą można do 3. maja 2026 oglądać w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie [kuratorka: Alison M. Gingeras].
Wszystkie one na różne sposoby ogrywają i odgrywają tzw. "kwestię kobiecą" czyli stopień wyższy rozpoczętego na początku wieku XV przez pochodzącą z Wenecji, ale związaną z francuskim dworem Karola IV Szalonego (Umiłowanego), Christine de Pizan querelle des femmes, tj. "sporu o kobiety". Na stronie MSNu pojęcie querelle des femmes jest terminem obejmującym cały okres od pierwszych tekstów de Pizan po pierwsze sufrażystki, o czym świadczy choćby ten cytat: "Zanim nastał nowoczesny feminizm, była tak zwana kwestia kobieca", po czym w następnym zdaniu wyraźnie zrównują ją z querelle des femmes. Jest to karygodny skrót myślowy. Działalność de Pizan to początek bardzo długiej i meandrującej drogi, która nie tylko miała wiele etapów, ale w ramach której "spór" zmienił się w "kwestię". Dlaczego to jest ważne można więcej przeczytać tekst Mariki Takanishi Knowles, do którego link zamieszczam nieco dalej w tym wpisie.
Pierwsza polemiczna wypowiedź Christine powstaje w 1402 roku jako reakcja na satyryczne dzieło Jeana de Meuna „Romans o róży”, które w pełen ironii sposób ukazuje konwencje miłości dworskiej, a jednocześnie krytycznie przedstawia kobiety jako zwykłe uwodzicielki. Ale ważniejsze w kontekście szerokiej debaty o społecznej i kulturowej oraz politycznej pozycji kobiety są niewątpliwie dwie kolejne publikacje poetki i polityczki w jednym, tj. Księga o Mieście Kobiet [1405] oraz Skarb Miasta Kobiet [1405]. Pierwszy z tekstów będących niezwykle pogłębioną i rozbudowaną argumentacją przeciwko tezom de Meuna przedstawia sylwetki 165 kobiet (bohaterek biblijnych, mitologicznych oraz postaci historycznych), które stanowią zarówno podstawowy budulec wznoszonego przez de Pizan miasta, jak również każda z nich dostarcza kolejnego argumentu przeciwko niesprawiedliwemu obrazowi kobiet promowanemu przez poetę. Zbudowane przez de Pizan miasto opiera się na trzech filarach (rozdziałach, cnotach): Rozumie (Roztropności), Prawości (Uczciwości) i Sprawiedliwości. Poetka czerpała co prawda inspirację z De Mulieribus Claris Boccaccia, niemniej zaproponowana przez nią interpretacja poszczególnych postaci jest całkowicie autorska, a to, co jest jednym z najważniejszych osiągnięć tego tekstu, to oparcie przymiotów kobiety nie na jej szlachetnym pochodzeniu, lecz na szlachetności ducha. Pozwala to na szeroką panoramę spojrzenia na kobiety i stanie się wielką inspiracją dla następczyń de Pizan.
Spośród nich najważniejszą wydaje się być autorka opublikowanego w 1600 roku Giustizia delle donne (Wartość kobiet: w której wyraźnie widać ich szlachetność i wyższość nad mężczyznami) czyli Modesta di Pozzo di Forzi.
Querelle des femmes jest także kontekstem do – przywołanej przez Alison M. Gingeras moim zdaniem zupełnie bezrefleksyjnie – koncepcji femmes fortes, o której ciekawie i bez uproszczeń pisze historyczka sztuki Marika Takanishi Knowles w artykule Tricky, Fine, and Trapped: Painting the Femme Forte in Early Seventeenth-Century France.
Jeśli chodzi o film Barbie to chciałam tylko dołożyć Wam kilka linków i jedno poglądowe zdjęcie, które pokaże, że w zasadzie firma Mattel wcale nie boi się "płaskostopia" swojej flagowej lalki...
Przykład Barbie z filmowej linii Margot Robbie znajdziecie TU.
Zainteresowanych zmonetyzowaną wersją Dziwilli zapraszam TU. Warto zwrócić uwagę, że okaleczenia stały się w przypadku produktu komercyjnego rodzajem dziwacznego makijażu...
Poniżej znajdziecie materiały wizualne pozwalające na bardziej immersyjne zanurzenie się w opowieści o wystawie Chcemy całego życia. Feminizmy w sztuce polskiej.
Tytułem uzupełnienia (oraz korekty niezamierzonych błędów, które wkradły się do nagrania):
Wystawa jako projekt ma swoją kontynuację, pierwszym spin-offem była prezentacja pt. Chcemy całego życia. Współdzielenie, na którą niestety nie zdążyłam dotrzeć, a która odbywała się od 20. października 2025 do 1. marca 2026 (wiem, wiem, bardzo dużo czasu było, żeby obejrzeć, no ale naprawdę nie wyszło...czego bardzo żałuję). Ważne jest to, że w ramach tej wystawy kolektyw SemFem zdecydował się "kontynuować zapoczątkowany w PGS wątek dotyczący tematu wspólnot, proponując jego nowe, poszerzone ujęcie". W warszawskiej Galerii Studio zaprezentowano "prace eksplorujące potencjał wspólnego działania na rzecz konkretnych i dalekosiężnych celów zmiany świata. To propozycja rozumienia współdzielenia jako tworzenia wspólnoty, współodczuwania, a także poczucia odpowiedzialności".
To fragment z tekstu wprowadzającego na stronie Teatrogalerii STUDIO, w której odbyła się ta odsłona projektu i to jest bardzo dobry prognostyk na przyszłość. W pewien sposób odpowiada bowiem na postulaty, które przedstawiam w podcaście, a przede wszystkim zwiastuje nadzieję na przełamanie schematyzmu "wystaw kobiecych", bo w tej wystawie brali udział także artyści oraz – zakładam na podstawie pewnych przesłanek – osoby artystyczne nieidentyfikujące się w kategoriach binarności płciowej. Podtytułowe "współdzielenie" zakorzenione w praktykach wspólnotowych brzmi jak wielka nadzieja na przyszłość, nie tylko dla sztuki, ale dla ludzi.
Errata do podcastu:
1. Monika Zielińska (Mamzeta) – to jest prawidłowy zapis/sposób przedstawiania artystki;
2. Chorwacka artystka to Sanja, a nie Tanja, Iveković (nazwisko na szczęście się zgadza);
3. Tytuł pracy Anny Baumgart to oczywiście Bombowniczka, a nie Bomberka.
4. Lech Wałęsa internowany był w okresie 13.12.1981-14.11.1982, a Nagrodę Nobla Danuta Wałęsowa wraz z synem Bogdanem odbierała w 10. grudnia 1983 w Oslo (ufff!). Wałęsa nie zdecydował się na wyjazd z obawy o to, aby władze nie zablokowały mu powrotu do kraju.
5. Patryk Różycki (jakoś tak sama siebie słyszę jakbym mówiła Różyski).
6. Wystawa chińskich artystek z 1988 roku nosiła pełny tytuł Viewes from the Jade Terrace. Chinese Women Artists 1300-1912.
7. Ferdynand I Medyceusz to jest poprawne imię Wielkiego Księcia, który był mężem Wielkiej Księżnej Krystyny – protektorki Artemisi Gentileschi podczas jej pobytu we Florencji na początku drugiej dekady XVII wieku.
8. Sofinisba Anguissola oczywiście udzielała van Dijkowi rad dotyczących światła (a nie świata, jaktmyłkowo przeczytałam cytat z Dawnych mistrzyń).
9. Chcąc być bardziej precyzyjnym chodzi o Szóste Masowe Wymieranie (które jest jednocześnie potocznie mówiąc wyginięciem).
10. Eike Dieter Schmidt jest mężczyzną (można być może odnieść wrażenie, że uznaję go za kobietę) i zakończył dyrektorowanie Galerią Uffizi w 2024 roku, obecnie dyrektoruje Museo di Capodimonte w Neapolu, co jest o tyle ciekawe, że oba te muzea łączą obie wersje Judyty pędzla Gentileschi, o których mówiłam w tym odcinku.
Niektóre z prac, o których wspominam w odcinku możecie znaleźć pod linkami podpiętymi na poniższej liście:
Katarzyna Górna Madonny.
Tomasz Sarnecki plakat (i możliwość zerknięcia na artykuł, w którym autor wraca do swoich wyborów sprzed lat).
Sanja Iveković, Niewidzialne Kobiety „Solidarności”.
Dokumentacja performensu Marii Pinińskiej-Bereś Pranie.
Ewa Partum, Poem by Ewa.
DISCLAIMER: Zdjęcia (i filmik), które wykonałam na wystawie. Własność intelektualna należy do twórczyń i twórców. Zdjęcia nie mają charakteru reprodukcyjnego (w znaczeniu wydawniczym), ani komercyjnego i są umieszczane w niniejszym poście na prawach cytatu w powiązaniu z 5 odcinkiem podcastu Wszędobylskie Oko. Działania Autorki mają charakter edukacyjny, mieszczą się także w obszarze krytyki sztuki.
1. Wywiad z Ewą Partum na temat jej wyjazdu do Berlina i jej działań artystycznych TU.
2. Wywiad z Katarzyną Malejką TU.
3. Sonia Jaszczyńska, Ręka, która porusza kołyskę, trzyma pędzel do pobrania TU.
4. Projekt dr Karoliny Sikorskiej realizowany w ramach Stypendium MKiDN nosi tytuł Artystki i praktyki troski.
Mowa Alison Gingeras podczas Olśnień Onetu do posłuchania TU – zaczyna się ok. 1:07:00).
Historia w obrazach motywu Zuzanny i starców – od typowego dla dojrzałego renesansu i protobaroku ujęcia autorstwa Jacopo Robustiego zw. Tintoretto do jednej z wersji Zuzanny autorstwa Rembrandta, tej, którą w swojej pracy Łaźnia żeńska wykorzystała Katarzyna Kozyra.
1. Jacopo Robusti, zw.Tintoretto [1555-1556] do zobaczenia TU.
2. Artemisia Gentileschi [1610] do zobaczenia TU.
3. Pieter Lastman [1614] do zobaczenia TU.
4. Anthon van Dyck [1621-1622] do zobaczenia TU.
5. Rembrandt [1636] do zobaczenia TU.
Opowieść Tracy Emin o Louise Bourgeois do obejrzenia TU.
Linki do artykułów (w języku angielskim) dotyczących różnych wątków poruszanych w odcinku:
Judith the Florentine Other David TU.
Post Sheily Barker na temat sposobów kuratorowania wystaw dawnych mistrzyń do poczytania TU.
Artykuł Hannah Criswell, Artemisia Gentileschi: Judith Reimagined do poczytania TU.
4 rozdział wydanej w 2012 roku książki Wives, Widows, Mistresses, and Nuns in Early Modern Italy autorstwa Allyson Burgess Williams zatytułowany Rewriting Lucrezia Borgia: Propriety, Magnificance, and Piety in Portraits of a Renaissance Duchess można pobrać TU.
